Het Vlaams gezin 2.0: drukkende heteronorm

15/07/2017 - 01:42
Beeld: Tom Vaes
Regenbooggezinnen
De Brusselse katholieke hogeschool Odisee schreef een boek over het actuele gezin. Mama + papa + kindjes is niet meer de norm. Çavaria droeg ook bij tot het boek.

Op 15 mei vieren de Verenigde Naties de Internationale Dag van het Gezin. Ze roepen hun lidstaten op om rond die dag extra aandacht te besteden aan een actueel gezinsthema. Sinds 1997 beantwoordt het Kenniscentrum Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen van de Brusselse hogeschool Odisee deze oproep met een jaarlijkse publicatie over gezinsbeleid, gekoppeld aan een studiedag. "In 2017 focusten we op wat het begrip ‘gezin’ vandaag oproept, en wat gezinsbeleid dan moet / kan betekenen."

Dr. Dirk Luyten, dr. Hans Van Crombrugge en Kathleen Emmery schreven samen met belanghebbenden uit het middenveld het boek 'Het gezin in Vlaanderen 2.0'.

Wat is een gezin?

"Vijftig jaar geleden was die vraag vrij eenvoudig te beantwoorden. Ondertussen maakte de maatschappij een enorme evolutie door. Mensen volgen niet langer de voorgeschreven paden, de levenslopen van mannen en vrouwen worden steeds complexer, en ook gezinnen zijn diverser dan ooit. Nieuw samengestelde gezinnen, eenoudergezinnen, gezinnen met migratieachtergrond, gezinnen in transmigratie… het concept 'gezin’' is volop in beweging."

"Hoe kan het beleid inspelen op die voortdurende evolutie, waar heeft de samenleving nood aan? Wij legden deze vraag voor aan academici, belangengroepen, hulpverleners en beleidsvoerders. Het resultaat is een veelkleurig portret vol kansen en beleidsuitdagingen."

Roze hoekstenen

Jeroen Borghs en Katrien Van Leirberghe schreven voor çavaria ook een bijdrage: 'Roze hoekstenen'.

"De hoeksteen van onze maatschappij is niet meer wat het geweest is. Vroeger was het simpel: meng wat vaderlijke en moederlijke klei ondereen, giet in een heteronormatieve vorm, afbakken onder kerkelijke zegening, wat kinderlijk bindmiddel en klaar was je. Vandaag zijn er gelukkig veel meer opties mogelijk. Hoekstenen zijn verkrijgbaar in alle vormen, maten en kleuren. Ook in het roze."

"Gezinnen waar holebi's en transgenders deel van uitmaken, hebben altijd bestaan. De juridische verankering van deze gezinnen is echter enorm veranderd doorheen de tijd. Dat leidde op zijn beurt tot een drastische verandering van het maatschappelijk ideaalbeeld van het gezin. Je seksuele oriëntatie verzwijgen en trouwen met iemand van het andere geslacht was vroeger een veel voorkomende praktijk. Onze maatschappij stond niet echt open voor holebiseksualiteit, laat staan voor niet-hetero gezinsvormen. Voor 2003, zagen transgenders van wie de transitie door de rechter erkend werd en die getrouwd waren, zich genoodzaakt te scheiden. Twee mannen of twee vrouwen konden wettelijk gezien immers niet getrouwd zijn."

"De term gezin dekt echter een grotere lading dan wat de overheid erkent als een gezin. Heel wat holebi's kwamen op latere leeftijd uit de kast en vroegen een scheiding aan. Zo ontstonden er nieuw samengestelde gezinnen van holebi’s met kinderen uit een vorig huwelijk. Hetzelfde fenomeen zagen we trouwens bij hetero’s die scheidden. Alleen konden die nieuwe heterokoppels natuurlijk trouwen en - met uitzondering van biseksuelen die met iemand van het andere geslacht samen waren - holebikoppels niet."

Antidiscriminatiewet

"Daar kwam in 2003 verandering in. Het maatschappelijk debat dat vooraf ging aan de totstandkoming van de antidiscriminatiewet, zette de deur open voor de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor koppels van hetzelfde geslacht. Velen zagen dit als een mijlpaal in de holebi-emancipatie. Maar niet iedereen. Sommigen zagen (en zien) het huwelijk als ultiem symbool van heteronormativiteit, van conformeren aan een heterolevensstijl. Wat er ook van zij, iedereen moet het recht hebben voor zichzelf te beslissen."

"Het huwelijk werd halverwege de vorige eeuw gezien als de plaats waar kinderen verwekt worden. De verwachtingen die dit creëerde, werken bij velen tot op de dag van vandaag door. Nadat koppels van hetzelfde geslacht konden trouwen, trad de kinderwens dan ook op de voorgrond. Holebi’s wilden als koppel kunnen adopteren of via spermadonatie en inseminatie een kind verwekken."

"Als holebi kon je natuurlijk als individu al een kind adopteren. Je partner had echter geen enkele juridische band met je kind. Geen rechten en geen plichten. Hetzelfde gold voor vrouwenkoppels die met behulp van spermadonatie een kind kregen. Enkel de biologische moeder werd erkend als ouder."

"De enige manier waarop je als getrouwd koppel van hetzelfde geslacht samen ouder kon zijn van een kind, was als een van de partners een juridische geslachtsregistratiewijziging had ondergaan. Sinds de openstelling van het huwelijk was je in deze situatie immers niet meer verplicht te scheiden."

Adoptie

"In 2006 kwam (deels) de verlossing. Na het huwelijk werd nu ook adoptie opengesteld voor koppels van hetzelfde geslacht. In bestaande gezinnen met kinderen kon de partner die niet als ouder erkend werd via adoptie toch erkend worden. Toegegeven, nog altijd een omslachtige procedure om de band met je eigen kinderen te officialiseren, maar een verbetering in vergelijking met de situatie van voorheen. In praktijk deden vooral meemoeders - de niet-geboortemoeder in een vrouwenkoppel - beroep op deze procedure. Voor koppels die al uit elkaar waren kwam de nieuwe wet echter te laat."

Transgender

"Een jaar later, in 2007, werd er eindelijk een juridisch kader gecreëerd voor mensen die hun geslachtsaanduiding wilden veranderen. Voorheen was je afhankelijk van de arbitraire beslissing van een rechter. De wet betreffende de transseksualiteit maakte hier een einde aan. Een van de voorwaarden was wel dat je zo ver als medisch verantwoord aangepast moest zijn aan je gewenste geslachtsrol. Dit impliceerde ook sterilisatie. De overheid verplichtte mensen dus om zich te laten steriliseren alvorens ze te erkennen in hun gewenste geslacht. Onder andere de sterilisatie-eis werd internationaal veroordeeld als een schending van de mensenrechten. Het illustreert ook de binaire kijk van de overheid op gender. Je hebt mannen en vrouwen. Vrouwen kunnen kinderen baren en mannen niet. Çavaria pleit voor een grondige herziening van deze wet. Een eis die niet in dovemansoren is gevallen bij minister van Justitie Koen Geens (CD&V) en voormalig staatssecretaris voor Gelijke Kansen Elke Sleurs (N-VA)."

Juridische onzekerheid

"Het concept juridisch ouderschap was decennialang gestoeld op (een vermoeden van) bloedverwantschap. Hetzij omdat je het kind gebaard had (moeder) of omdat je als man getrouwd was met de moeder (vader). Als er een vermoeden was dat je de biologische vader van het kind was kon je het kind erkennen."

"Geleidelijk aan werd hier echter losser mee omgesprongen. Denk maar aan een transman die perfect een kind kon erkennen dat verwekt was bij een vrouw – wat onmogelijk een biologisch verwantschap kon zijn. Met de wet op meemoederschap die in 2015 in voege trad, werd eindelijk afgestapt van bloedverwantschap als basis van het gezin. Een vrouwenkoppel dat een kind krijgt wordt voortaan op dezelfde manier behandeld als een heterokoppel. Als ze getrouwd zijn, wordt de meemoeder automatisch erkend als tweede ouder van het kind. Als ze niet getrouwd zijn, kan de meemoeder met toestemming van de geboortemoeder het kind gewoon erkennen bij de dienst burgerzaken van de stad of gemeente."

"Ook voor transvrouwen bood deze wet een oplossing. Voorheen konden transvrouwen die met eigen biologisch materiaal een kind verwekten bij een vrouw (bv. ingevroren sperma van voor de transitie) dit kind niet erkennen. Sinds 2006 kon dit enkel via een adoptieprocedure."

Heteronorm

"Er zijn nog altijd zogenaamde traditionele gezinnen: een moeder, een vader en wat kinderen. Daar is uiteraard niets mis mee. Wat wel een probleem is, is dat deze invulling van gezin als norm wordt opgelegd aan heel de samenleving. Ook al laat je andere vormen dan wel toe, deze norm hanteren herleid wie afwijkt van de norm tot tweederangsgezinnen. Wie een gezin met drie ouders wil creëren, wie een nieuwe partner krijgt en deze een sociale ouderrol wil toekennen en dit juridisch wil verankerd zien, wie beroep wil doen op een draagmoeder,… beantwoordt nog steeds niet aan het vooropgestelde model en leeft in juridische onzekerheid. Vooral voor de kinderen die uit deze zogeheten alternatieve gezinsvormen voortspruiten is deze situatie alles behalve ideaal. "

"We zien een duidelijke evolutie naar een juridische invulling van het concept gezin die meer aanleunt bij de realiteit. De holebi- en transgenderbeweging speelde een grote rol in het openbreken van de traditionele gezinsinvulling en creëerde zo mee ruimte voor een creatiever gebruik van hoekstenen. Ook de roze."

Bron: 

Eigen verslaggeving